काठमाडौं । साउन महिना सुरु भएसँगै बजारमा हरियो, पहेंलो र रतो रङका साडी, कुर्ता, चुरा तथा पोतेको विशेष रौनक देखिन थाल्छ। हिन्दु धर्मवालम्बी महिलाहरूका लागि साउन महिनाको आफ्नै विशेष धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्त्व छ। साउन महिनाभर विशेषगरी विवाहित तथा अविवाहित महिलाहरूले हरियो वस्त्र र चुरा–पोते लगाउने प्रचलन रहिआएको छ। तर, साउन महिनामै हरियो नै किन लगाइन्छ भन्ने विषयमा भने धार्मिक तथा वैज्ञानिक दुवै दृष्टिकोण जोडिएका छन्।

धार्मिक मान्यताः प्रकृति र महादेवको पूजा
धार्मिक ग्रन्थहरूका अनुसार साउन महिना भगवान शिवको अति प्रिय महिना मानिन्छ। साउनमा प्रकृतिले नयाँ रूप धारण गर्छ, जहाँ जताततै हरियाली छाउँछ। प्रकृतिलाई माता पार्वती र भगवान शिवको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। हरियो रङले सौभाग्य, समृद्धि र शीतलताको प्रतिनिधित्व गर्छ।

शिवपुराण अनुसार, साउन महिनामा भगवान शिवलाई जल र बेलपत्र अर्पण गर्दा मनोकाङ्क्षा पूरा हुने विश्वास छ। हरियो रङ प्रकृति र भगवान शिवसँग जोडिएकाले महिलाहरूले शिवजीलाई प्रसन्न पारि आफ्ना पतिको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य तथा परिवारको समृद्धिको कामना गर्दै हरियो, पहेंलो र रातो रङका चुरा–पोते धारण गर्छन्।

सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्बन्ध
साउन महिना वर्षा ऋतुको मध्य समय हो। सुक्खा रहेको धर्ती वर्षाका कारण हरियालीमा परिणत हुन्छ। किसानहरूका लागि यो महिना धान रोप्ने र नयाँ जीवनको सुरुवात गर्ने समय हो। यस्तो अवस्थामा मानिसको मनमा पनि नयाँ उत्साह र उमङ्ग भरिन्छ। हरियो रङले मानिसलाई प्रकृतिसँग सीधा जोड्ने काम गर्छ। संस्कृतिविद्हरूका अनुसार, प्रकृतिको यो हरियाली उत्सवलाई स्वागत गर्न र त्यसैसँग तादाम्य मिलाउन महिलाहरूले हरियो पोशाक र गहना लगाउने परम्परा चलेको हो।

वैज्ञानिक तथा मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट पनि हरियो रङको विशेष महत्त्व छः

आँखा र मस्तिष्कलाई राहतः हरियो रङलाई हेर्दा आँखाको ज्योतिमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ र मस्तिष्कलाई शान्ति मिल्छ। साउनको समयमा वायुमण्डलमा ओसिलोपन हुने र मनमा एक प्रकारको सुस्तता आउने सम्भावना हुन्छ, जसमा हरियो रङले मानिसमा सकारात्मक ऊर्जा र उत्साह जगाउँछ।

तनाव कम गर्नेः मनोवैज्ञानिक रूपमा हरियो रङलाई प्राकृतिक ’स्ट्रेस रिलिभर’ (तनाव कम गर्ने रङ) मानिन्छ। यसले मनलाई शान्त राख्न र हर्मोनको सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ।

बदलिँदो शैली र आधुनिक आकर्षण
विगतमा केवल साउनको सोमबार वा विशेष व्रतको दिनमा मात्र हरियो लगाउने गरिए पनि पछिल्लो समय यो महिनाभरि नै ’ग्रिन फेसन’ वा ’साउने फेसन’का रूपमा स्थापित भइसकेको छ। साथीभाइ भेटघाट गर्ने, मेहन्दी लगाउने, फोटो–भिडियो खिच्ने र सामाजिक सञ्जालमा शेयर गर्ने प्रचलनले यस परम्परालाई अझ युवा पुस्तामाझ लोकप्रिय बनाएको छ।

सारमा, साउनमा हरियो रङ लगाउनु केवल फेसन वा परम्परा मात्र नभई प्रकृतिप्रतिको आभार, भगवान शिवप्रतिको भक्ति र स्वस्थ जीवनशैलीको एक सुन्दर सन्तुलन हो।